Oszustwo na wnuczka i na policjanta. Jak rozpoznać i chronić bliskich

Szybka odpowiedź

Skala problemu w Polsce

To nie jest margines. Oszustwa na tak zwaną legendę, czyli na wnuczka, na policjanta i pokrewne, należą do najczęstszych przestępstw wymierzonych w starsze osoby. Według danych policji w 2025 roku odnotowano ich ponad pięć tysięcy, a łączne straty ofiar sięgnęły niemal 160 milionów złotych.

Ten poradnik jest częścią większego przewodnika po oszustwach w internecie, w którym opisuję też fałszywe SMS, phishing i wyłudzenia na platformach zakupowych. Tutaj skupiam się na oszustwach przez telefon.

Źródło danych: Policja (dane o przestępstwach na tak zwaną legendę za 2025 rok, średnia strata za 2024 rok).

Jak działa oszustwo na wnuczka

Schemat jest zawsze podobny i obliczony na wywołanie paniki, zanim ofiara zdąży pomyśleć.

1. Dzwoni ktoś zapłakany albo roztrzęsiony: "Babciu, to ja, miałem wypadek". Ofiara sama, chcąc pomóc, podpowiada imię wnuka, a oszust je przejmuje i już wie, za kogo się podawać.
2. Historia szybko robi się dramatyczna: spowodowany wypadek, ranna osoba, grożące więzienie. Potrzebna jest pilnie duża kwota na kaucję, odszkodowanie albo operację.
3. Słuchawkę przejmuje rzekomy policjant, prokurator albo adwokat, żeby uwiarygodnić sprawę i przejąć kontrolę. Pada instrukcja: przygotuj gotówkę, przekaż ją zaufanej osobie albo wykonaj przelew.
4. Ofiara jest utrzymywana na linii, żeby nie zdążyła nikogo zapytać. Po przekazaniu pieniędzy kontakt się urywa, a prawdziwy wnuk okazuje się cały i zdrowy.

Na policjanta, prokuratora i pracownika banku

Ten wariant nie udaje rodziny, tylko instytucję. Dzwoniący przedstawia się jako policjant, funkcjonariusz do walki z cyberprzestępczością albo pracownik banku i mówi, że twoje oszczędności są zagrożone. Ktoś rzekomo próbuje wziąć kredyt na twoje dane albo wyczyścić konto, a jedynym ratunkiem jest natychmiastowe przeniesienie pieniędzy na "bezpieczne konto" lub przekazanie ich przybyłemu funkcjonariuszowi.

Częścią tej metody jest podmiana numeru. Przestępca korzysta z ogólnodostępnych narzędzi, dzięki którym na twoim telefonie wyświetla się prawdziwy numer infolinii banku albo komendy policji. To sprawia, że rozmowa wydaje się wiarygodna. Dlatego numer na ekranie nie jest żadnym dowodem tożsamości, a jedynym sposobem weryfikacji jest samodzielne oddzwonienie na oficjalny numer, na przykład ten z tyłu karty płatniczej.

Sygnały ostrzegawcze

Niezależnie od tego, kim podaje się rozmówca, oszustwo zdradza kilka powtarzalnych cech. Jeśli choć jedna pasuje, rozłącz się.

• Nagła presja czasu. "Musimy działać teraz", "nie ma chwili do stracenia". Pośpiech ma wyłączyć twoje myślenie.
• Prośba o pieniądze albo dane. Przekazanie gotówki, przelew na wskazane konto, podanie haseł czy kodów z SMS. Prawdziwa instytucja nigdy o to nie prosi.
• Zakaz rozłączania się i konsultacji. "Proszę nie odkładać słuchawki", "to tajne, niech pani nikomu nie mówi". Ma to odciąć cię od kogoś, kto opamiętałby cię w porę.
• Silne emocje. Strach o bliskiego, groźba więzienia albo utraty oszczędności. Oszust celowo nakręca panikę.
• Bezpieczne konto albo konto techniczne. Każda wzmianka o przeniesieniu pieniędzy w celu ich ochrony to gwarantowany sygnał oszustwa.
• Przekazanie słuchawki kolejnej osobie. Rzekomy policjant albo adwokat, który "przejmuje sprawę", to element budowania wiarygodności.

Zasada Z-Z-Z, czyli obrona w trzech krokach

Policja promuje wśród seniorów prostą regułę, którą łatwo zapamiętać i zastosować w każdej takiej rozmowie. To najskuteczniejszy sposób, żeby wytrącić oszustowi jego jedyną broń, czyli pośpiech.

Jak ochronić rodziców i dziadków

Największą ochroną jest wcześniejsza rozmowa, zanim telefon zadzwoni. Kilka nawyków ustalonych w rodzinie potrafi zatrzymać całą tę metodę.

• Umówcie się, że w rodzinie nigdy nie prosicie o pieniądze przez telefon. Jasna zasada sprawia, że każda taka prośba od razu budzi podejrzenie.
• Ustalcie hasło rodzinne. Proste, znane tylko wam słowo, o które można zapytać, gdy rozmówca twierdzi, że jest bliskim w potrzebie.
• Powtarzajcie: bank i policja nie proszą o przelewy ani gotówkę. To zdanie musi wejść seniorowi w nawyk.
• Zawsze oddzwaniaj na oficjalny numer. Numer banku z karty, do rodziny z własnego kontaktu. Nigdy nie oddzwaniaj na numer podany przez rozmówcę.
• Nie oceniaj i nie strasz. Ofiary często wstydzą się przyznać. Zapewnij bliskich, że w razie wątpliwości mają dzwonić do ciebie bez obaw.

Warstwa techniczna, która pomaga

Czujność jest najważniejsza, bo sam telefon rzadko da się zablokować. Warto jednak ograniczyć to, skąd oszuści biorą numery i dane ofiar, oraz zabezpieczyć te ataki, które po telefonie przychodzą jeszcze SMS-em z linkiem. Numery telefonów i adresy krążą po sieci w wykradzionych bazach, a to z nich przestępcy dobierają cele. Usługa monitoringu wycieków ostrzega, gdy twoje dane pojawią się w takiej bazie.

Po telefonie oszuści często dosyłają SMS albo mail z linkiem do "potwierdzenia" albo "bezpiecznej strony banku". Filtr fałszywych stron w dobrym pakiecie ochronnym blokuje znane witryny wyłudzające dane, zanim się załadują, także na telefonie seniora. Nie zatrzyma każdej rozmowy, ale odsiewa dużą część tego, co przychodzi w drugim kroku. Dobrze wypadają tu Bitdefender i Norton, oba z wysokimi ocenami w testach laboratoriów. Zobaczysz je też w głównym rankingu antywirusów.

Najczęstsze pytania